Andrzejów - Kościół ewangelicki - Andrespol - Nowosolna - Deutsche Post - 1917

 

Deutsche Post : blatt des Deutschen Vereins für Lodz und Umgegend und der Deutschen Selbsthilfe : erscheint wöchentlich einmal, Sonntags. 1917-07-08 Jg 3 Nr 27

                                              ŚWIĄTECZNY DZIEŃ W ANDRZEJOWIE

Niedawno pastor Enth opisał na łamach naszej gazety powstanie siostrzanych kolonii Andrzejów i Andrespol oraz zaznaczył, że 29 czerwca ma się odbyć poświęcenie ukończonego krótko przed wojną niewielkiego kościoła w Andrzejowie, zniszczonego przez rosyjskie pociski podczas walk o Łódź w grudniu 1914 roku i odbudowanego w ubiegłym roku.

    Wyczekiwana z niecierpliwością przez mieszkańców obu miejscowości odbudowa dobiegła końca. Starsi i młodsi zapamiętają ją na kolejne dziesięciolecia, bo szczególnego znaczenia nadała jej obecność wielu gości honorowych z Łodzi i Warszawy oraz licznych gości z okolic. Na pierwszy plan wysunęła się duchowa więź, która już teraz - a miejmy nadzieję, że w przyszłości będzie jeszcze silniejsza - łączy miasto i Niemców z regionu.

     Dzień był upalny, nawet porankowi brakowało orzeźwiającego chłodu. Na dworcu kolejowym gości z Łodzi witali panowie z komitetu budowy i wzmocniony chór puzonowy. Kilku młodych mężczyzn jechało na czele pociągu wagonowego, który zabierał gości honorowych. Po tym, jak goście przybywający pociągiem z Warszawy również zostali odebrani ze stacji w swoich zwyczajowych strojach i znaleźli gościnne przyjęcie w domu naczelnika kościoła, pana Friese, obcokrajowcy i miejscowi zebrali się przed domem na uroczystą procesję, na czele której szli przedstawiciele konsystorza z duchowieństwem. 

    Odmówiono modlitwę na pożegnanie poprzedniego miejsca kultu, starej szkoły. Ulicą przeszedł orszak strażacki. Przed drzwiami nowego kościoła stanął zastępca superintendenta generalnego, pan Gundlach. Zastępca superintendenta generalnego, radny konsystorialny Gundlach, wygłosił przemówienie powitalne, w którym podkreślił, że dla parafian i ich proboszcza dzisiejszy dzień jest jednym z najlepszych w ich życiu. Zastępca prezydenta konsystorza, pan Firnhaber, przekazał pozdrowienia i najlepsze życzenia od konsystorza i otworzył nowy kościół kluczem podarowanym mu przez zarząd kościoła. Poświęcenia kościoła dokonał Superintendent Angerstein, który w swoim przemówieniu nawiązał do słów Lutra wypowiedzianych podczas poświęcenia kościoła w Torgau. Liturgię i spowiedź odprawił pastor Gerhardt, który w czasie wojny współzarządzał parafią kantoratu andrzejowskiego z Łodzi. Kazanie wygłosił pastor Enth z Nowosolnej, obecny miejscowy pastor. Przypomniał słuchaczom o wielu punktach orientacyjnych trudnych czasów, w których się znajdujemy; o zniszczonym kościele i pobliskim cmentarzu z pokrytymi kulami kamieniami pamiątkowymi, który stał się również cmentarzem żołnierskim. Pokój Boży powinien teraz wyjść z poświęconego miejsca do niemieckich wiosek Andrzejów, Andrespol, Struża i Wiśniowa Góra, które połączyły się, tworząc parafię kantoratu. Zakończył tekstem biblijnym: „Pamiętaj o Panu na obczyźnie!”. - Uroczystość uświetniły pieśni śpiewane przez chór parafii Trójcy Przenajświętszej w Łodzi oraz chór parafii Braci Mniejszych w Łodzi. Udział wzięły również połączone chóry puzonowe z Andrzejowa i Nowosolnej.

     Podczas obiadu gości honorowych w domu naczelnika kościoła, pana Krause, pastor Geißler przekazał pozdrowienia i życzenia od Stowarzyszenia Gustawa Adolfa. Przekazał pozdrowienia i życzenia od Stowarzyszenia Gustawa Adolfa, którego pomoc umożliwiła odrestaurowanie małego kościoła w krótkim czasie. Oprócz wymienionych już gości honorowych, obecni byli również następujący panowie: szef policji dr Loehrs, Oberregirungsrat v. Bernewitz, Rittmeister v. Kessel, Schulrat Sakobielski, Kreisschulinspektor Günther, Referendat v. Otto, Gouvernementspfarrer Liz. Althaus, gubernator pastor Kockot z Lowitsch, pastor Dietrich, pastor Wannagat i pastor Mener.

Po południu w dniu konsekracji w kościele w Andrzejewie odbyło się nabożeństwo odprawione przez radcę konsystorialnego Gundlacha. Niektórzy z honorowych gości udali się do Neusulzfeld, aby powitać macierzysty zbór. Przemówienia wygłosili pastor Geisßler z Warszawy i pastor Mener z Łodzi.

Kościół ewangelicki w Andrzejowie (1917) - po naprawie wojennych zniszczeń. Ze zbioru Horsta Milnikela..

                              AUS UNSEREM VEREINS=GESELLSCHAFTS EBEN

                                              EIN FESTTAG IN ANDRZEJEW

Vor kurzem hat Herr Pastor Enth  in unserem Blatte die Gründung der Schwesternkolonien Andrzejew und Andrespol beschrieben und darauf hingewiesen, daß die Einweihung der kurz vor dem Krieg fertig gebauten und während der Kämpfe um Lodz im Dezember 1914 durch russischen Granate zerstörten und im letzten Jahre wiederhergestellten kleinen Kirche in Andrzejew für den 29. Juni zu erwarten sei.

    Der von der Einwohner der beiden Dörfer freudig erwartete Festung ist nun vorüber. Alte und Junge werden sich noch nach Jahrzehnten seiner erinnern; wurde ihn doch durch die Anwesenheit vieler Ehrengäste aus Lodz und Warschau und durch zahlreiche Festgäste aus der näheren und weiteren Umgegend besondere Bedeutung gegeben. Das geistige Band, das jetzt schon - und hoffentlich in Zukunft noch stärker - Stadt und Landdeutsche umschließt, trat in die Erscheinung.

    Heiß war der Tag; schon der Morgen ließ die erfrischende Kühle vermissen. Herren des Bauauschusses und der verstärkte Posaunenchor empfingen die Lodzer Gäste auf dem Bahnhof. Dem Wagenzug, der die Ehrengäste Abholte, ritten eine Anzahl, junger Männer als Vorreiter voran. Nachdem auch die Warschauer Zug anaekommenen Gäst in äbnlicher Weiße vom Bahnhof abgeholt worden waren und im Hause des Kirchenvortehers Herrn Friese gastfreundliche Aufnahme gefunden hatten, sammelten sich vor dem Hause Auswärtige und Einheimische zum Festzuge, an dessen Spitze die Vertreter des Konsistoriums mit der Geistlichkeit schritten. 

     Mit einem Gebet wurde von der bisherigen gottesdienstlichen versammlungsstätte, der alten Schule, Abschied genommen. Im feuerlichen Zuge überschritt man die Straße. Vor der Tür der neuen Kirche hielt der stellvert. Generalsuperintendent Herr Konsistorialrat Gundlach, eine Begrüßung ansprache, in der er hervorhop daß für die Gemeindemitgliedes und ihren Pastor der heutige Tag zu den schönsten ihres Leben gehöre. Der stellvertr., Präsident des Konsistoriums, Herr Regierungsrat Firnhaber, überbrachte Grüße und Gegenwünsche des Konsistoriums und schloß mit dem ihm vom Kirchevorstand überreichten Schlüssel die neue Kirche auf. Die Einweisung der Kirche Vollzog Herr Superintendent Angerstein, der sich in seiner Rede auf Luthers Worte bei der Einweihung der Torgauer Kirche bezog. Herr Pastor Gerhardt der während des Krieges die Andrzejewer Kantoratsgemeinde von Lodz aus mitverwaltete hielt die Liturgie und Beichrede. Die Festpredigt hielt Herr Pastor Enth aus Neusulzfeld, der jetzige Ortspastor. Er errinerte seine Zuhörer an die mancherlei Wahrzeichen der schweren Zeit, in der wir uns befinden; die zerstört gewesene Kirche und den nahen Friedhof mit seinen zerschossenen Denksteinen, der auch zum Soldatefriedhof geworden sei. Aus der geweihten Stätte soll nun Gottesfrieden hinausgehen, in die deutschen Dörfer Andrzejew, Andrespol, Struza und Kirschberg, die sich zum kantoratsgemeinde zusammengeschlossen haben. Er schloß mit dem Bibeltexte: "Gedenket des Herrn im Fremden Lande!" - Verschönert wurde die Feter durch Liedervorträge des Kirchengesangchors der Trinitatisgemeinde in Lodz und des Gesangchors der Brüdergemeinde in Lodz. Auch die vereinigten Posaunenchöre aus Andrzejew und Neusulzfeld wirkten mit.

     Während des Mittagsmahles der Ehrengäste im Hause des Herrn, Kirchenvorstehers Krause übermittelte Herr Pfarrer Geißler. Grüße und Wünsche des Gustav Adolf=Vereins, durch dessen Beihilfe es gelungen war, das Kirchlein in kurzer Zeit wieder herzustellen. Als Ehrengäste waren außer den bereits genannten noch erschienen die Herren: Polizeipräsident Dr. Loehrs, Oberregirungsrat v. Bernewitz, Rittmeister v. Kessel, Schulrat Sakobielski, Kreisschulinspektor Günther, Referendat v. Otto, Gouvernementspfarrer Liz. Althaus, Gouvernementspfarrer Kockot aus Lowitsch, Pastor Dietrich, Pastor Wannagat und Pastor Mener.

Am Nachmittag des Weihetages fand in der Kirche zu Andrzejew ein durch Herrn Konsistorialrat Gundlach gehaltener Gottesdienst statt. Ein Teil der Ehrengäste begab sich nach Neusulzfeld, um die Muttergemeinde zu begrüßen. Ansprachen hielten Herr Pfarrer Geisßler aus Warschau und Herr Pastor Mener aus Lodz.

Andrzejów - Andrespol - Bukowiec - Zielona Góra - Borowa - Deutsche Post - 1916

 

  Deutsche Post - den Sonntag 21 Mai 1916 - Nr. 21.          

                     Wycieczka po niemieckich koloniach spalonych przez Rosjan

                                                                                                                  Marzec 1915 r.

Lodowaty wiatr zacina w twarz, termometr wskazuje jedenaście stopni poniżej zera. Zatrzymujemy się przy zniszczonym małym kościele protestanckim w Andrzejowie, który został ukończony na krótko przed wybuchem wojny. Nie tylko kościół i szkoła, ale także okoliczne domy zostały ostrzelane. Dziury po kulach w mieszkaniach przy ulicy są przerażające. Dziwne, jak szybko serca miejscowych otwierają się przed moimi polno-szarymi towarzyszami. Narzekamy na ucieczkę proboszcza parafii, bez imienia z przypowieści pasterskiej Jezusa. Życzenie niemieckiego pastora, pastora z niemieckim pochodzeniem, jest wyrażane nieszkodliwie. Niszczycielska rosyjska artyleria dokonała spustoszeń nie tylko w kościele i wokół niego, ... ale także na cmentarzu. 

Pamiętam historię, którą usłyszałem w grudniu od członka batalionu Landsturmu, który podjął ryzyko pochowania poległych towarzyszy na cmentarzu podczas rosyjskiego ostrzału. Cmentarz zasypał deszcz odłamków. Przedsięwzięcie musiało zostać porzucone, a ciała pochowane w innym miejscu. Niektórzy z niemieckich żołnierzy, którzy polegli podczas listopadowej próby okrążenia, zostali pochowani bezimiennie. Rosyjscy żołnierze oraz wiejskie i miejskie tłumy ograbiły ciała i zabrały identyfikatory.

                             

   Zniszczony kościół w 1915 roku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów prywatnych Horsta Milnikela.

     W sąsiedniej kolonii Andrespol wzrosła liczba niemieckich majątków zniszczonych przez Rosjan całkiem bezsensownie, z niestrategicznych powodów. Im dalej Rosjanie wycofywali się z Łodzi, tym bardziej barbarzyńska stawała się ich odwaga z powodu „wewnętrznych Niemców”. Jeden z właścicieli opowiada, jak niemiecki patrol oficerski cicho zapukał do jego okna w noc po wkroczeniu Niemców do Łodzi i zapytał, czy Rosjanie nadal są we wsi. „Na miłość boską, przyjdźcie szybko, Rosjanie chcą podpalić naszą kolonię!” błagał. I Niemcy przybyli. Rosyjska artyleria musiała zrobić to, czego Kozacy, ze swoimi opatentowanymi zapalnikami, nie byli w stanie zrobić z powodu szybkiego natarcia wojsk niemieckich.

Zatrzymujemy się na posiłek w Königsbach. Z kwitnącej kolonii pozostało tylko dwadzieścia domów, ponad siedemdziesiąt karczm zostało spalonych przez Rosjan. Rosjanie nie zostawili nic biednym, którzy mieli stracić swój dobytek. A dobra, zostały z niczym. Nieliczne rzeczy, które udało się uratować na wypychanych wagonach, wrzucano do ognia lub palono razem z wagonem. A robili to ludzie, którzy do ostatniej chwili okazali się lojalni wobec cesarza i których krewni w armii zapłacili rosyjskiemu cesarzowi daninę krwi. Szwabska małostkowość i uczciwość znajduje odzwierciedlenie w charakterze ludzi. Ciekawe, czy w którejś z okolicznych wsi, których mieszkańcy pozowali na zbawców państwa, co robili właściciele poszczególnych domów przy drodze, rozdając setki kromek chleba i szklanek herbaty maszerującym z głodu rosyjskim żołnierzom? - Również tutaj, podobnie jak w Andrzejewie i innych niemieckich wsiach, w chwili wybuchu wojny powołano nieprzeszkolonego nauczyciela wojskowego. Nauczyciele byli najchętniej wykorzystywani w służbie kolejowej, tak jakby w Rosji brakowało ludzi, którzy wiedzieliby, jak kierować linią, a było mnóstwo inteligentnych ludzi, więc można było pozwolić sobie na luksus używania praktykantów jako wozaków.

    Podróż kontynuujemy przez Grünberg - Zieloną Górę.  Tutaj również Rosjanie podpalili szereg gospodarstw. Straszny widok! Zatrzymujemy się przy szkole. Poproszony nauczyciel wychodzi, a wkrótce podchodzi do nas kilku mężczyzn i kobiet z ocalałych budynków. Wielokrotnie zadawali pytanie:

- „Czy Rosjanie naprawdę nie wrócą?” moim towarzyszom. Oczy otaczających nas osób rozjaśniają się, gdy po raz drugi i trzeci słyszą potwierdzenie, że Rosjanie, którzy zapisali się w pamięci tych ludzi jako okrutni oprawcy i mordercy, zgodnie z ludzką przezornością już się wycofali.

    Teraz skręcamy w historyczną ścieżkę przez bardzo długą kolonię Wilhelmswald (Borowo). To stąd nastąpiło przełamanie Brzezin. To właśnie w tej wsi niemieckie dowództwo podjęło trudną decyzję o próbie przebicia się. Samochód musi przejechać przez zaspę utworzoną przez wiatr na wiejskiej drodze. Daje z siebie wszystko i nie może jechać dalej. Wywiązuje się rozmowa. Nauczyciel tej kolonii również jest na wojnie. Zostajemy skierowani do posiadacza dewocjonaliów. Jego życzenie dostarczenia jemu i mieszkańcom wioski materiałów do czytania zostało spełnione, podobnie jak w koloniach, które odwiedziliśmy jako pierwsze. Z radością odpowiada na pytanie, że nie ma już zagrożenia ze strony Rosjan. Wilhelmswald nie ucierpiał zbytnio podczas dni walk.

    Droga do Brzezin jest kiepska. Prawdopodobnie w przeszłości nie była dużo lepsza. Teraz wjechały na nią kolumny. Wielokrotnie natrafiamy na wojenne ruiny. W Brzezinach wiele domów jest zgrupowanych razem. Wielki kontrast polega na tym, że we wsiach znajdujemy niemiecką otwartość, tutaj w mieście widzimy rezerwę i stonowaną naturę. „Dobre niemieckie serce” Niemców w Brzezinach nie wyszło jeszcze na pierwszy plan.  Słyszymy, że Brzeziny siedem razy przechodziły z rąk do rąk. Można odnieść wrażenie, że tutejsi mieszkańcy czekają na ósmą zmianę właściciela.

         Eine Rundfahrt durch die von den Russen niedergebrannten deutschen Kolonie

                                                                                                                              März 1915

Ein eisiger Wind schneidet uns ins Gesicht; elf Grad Frost des wir am Thermometer. An der zerstörten, erst kurz vor Kriegsausbruch fertiggestellten kleinen evangelischen Kirche in Andrzejew wird halt gemacht. Richt nur Kirche und Schule, auch die Häuser in der Nähe sind zerschossen. Grauenhaft sind die    der Geschoßsprengstücke in den Wohnungen der Landstraße. Merkwürdig, wie rasch die Herzen der Einheimischen in die Aussprache sich meinen feldgrauen Begleiter öffnen. Wir Klagen über die Flucht des Pastors dews Kirchspiels, ohne Bezeichnung aus einem Hirtengleichnis Jesu wird ihm gesehen. Harmlos wird der Wunsch nach einem reichsdeutschen, ist deutschgefinnten Pastor ausgesprochen. Das vernichtende der russische Artillerie hat nicht nur in und an der Kirche, … auch auf dem Friedhof Berheerungen angerichtet. 

     Ich innere mich an die im Dezember gehörte Erzählung eines mitäters aus einem Landsturm=Bataillons, der das Wagnis untenahm, während des russischen Feuers gefallene Kamaraden auf dem Friedhof zu bestatten. Ein Schrapnellregen bestrich den Gottesacker. Man mußte das Unternehmen aufgeben und die Leichen an anderer Stelle der Erde übergeben. Einige in den Novembertagen bei dem Umzingelungsversuch gefallene deutschen Krieger sind namenlos beerdigt. Russische Soldaten und Dorf=und Stadtpöbel hatten die Leichen beraubt und auch die Erkennungsmarken verschleppt.

    In der Nachbarkolonie Andrespol mehren sich die von den Russen ganz sinnlos, aus unstrategischen „strategischen” Gründen niedergeschossenen Anwesen Deutscher. Je weiter die Russen von Lodz zurückwichen, umso barberischer äußerte sich ihre Mut wegen die „inneren Deutschen”. Ein Besitzer erzählt uns, wie eine  deutsche Offizierpatreulle in der Nacht nach dem Einzug der Deutschen in Lodz leise an sein Fenster klopfte und sich erkundigte, ob. die Russen noch im Dorfe seien. „Um Gottes Willen, kommen Się schnell, die Russen wollen unsere Kolonie anzünden!” bat er. Und die Deutsche kamen. Die russische Artillerie mußte dann das ausführen, was die Kosaken mit ihren patentierten Zündern infolge des schnellen Bordringes der deutschen Truppen nicht mehr beginnen konnten.

     In Königsbach halten wir Einkehr. Von der Blühenden Kolonie sind nur noch zwanzig Häuser erhalten geblieben, über siebzig Wirtschaften sind von den Russen angezündet worden. Die Russen haben den Armen, die um ihr Hab. Und Gut kommen sollten, nichts gelassen. Die wenigen Habseligkeiten, die auf die hinausgeschobenen Wagen gerettet wurden, sind ins Feuer geworfen oder mit dem Wagen verbrannt worden. Und das hat man Leuten getan, die sich bis zum letzten Augenblick kaisertreu erwiesen und deren Angehörige im Heere dem russische Kaiser den Blutzoll entrichteten. Swäbische Biederkeit und Aurichtigkeit äufßert sich im Wesen der Leute. Ob wohl in einem der anderssprachigen Nachbardörfer, deren Einwohner sich als Staatsretter aufspilten, das geleistet worden ist, was die Besitzer der einzelnen, an der Chaussee gelengenen Häuser taten, die an die durchmarschierenden, ausgehungerten russischen Soldaten Hunderte von Brotschitten und Gläsern Tee  verteilten? -  Auch hier ist, wie in Andrzejew und den anderen deutschen Dörfern, der militärisch unausgebildete Lehrer bei Kriegsaubruch einberufen worden. Mit Vorliebe werden die Lehrer im Traindienst verwendet, als ob in Russland Mangel an des Leinelenkens kundigen Menschen und Ueberfluß an intelligenten Leuten się, sodaß man sich den Luxus, Lehler als Fuhrleute zu verwenden, erlauben darf.

    Die Weiterfahrt geht über Grünberg.  Auch hier sind die Gehöfte reihenweise von den Russen angezündet worden. Ein grauenhafter Anblick! An der Schule nehmen wir Aufenthalt. Der herausgebetene Lehrer und bald auch eine Anzahl Männer und Frauen aus den erhalten gebliebenen Gebäuden treten an uns heran. Wiederholt richten się die Frage:

- „Kommen die Russen auch wirklich nicht mehr wieder? an meine Begleiter. Die Augen der uns Umringenden leuchten auf, als sie zum zweiten und dritten mal bestätigt hören, daß die Russen, die sich in der Erinnerung diese Leute als grausame Peiniger und Mordbrenner verewigt haben, nach menschlicher Voraussicht schon verspielt haben.

     Nun biegen wir in din geschichtlich gewordenen Weg durch die überaus lange Kolonie Wilhelmswald (Borowo) ein. Von hier aus geschah der Durchbruch von Brzezin. Hier in diesem Dorf hat die deutsche Führung den schweren Entschluß gefaßt, den Durchbruch zu wagen. Das Auto muß durch einen vom Wind auf der Dorfstraße gebildeten Schneewahl. Es gibt sein Letztes her und kann doch nicht weiter. Ein Gespräch entspinnt sich. Auch der Lehrer diese Kolonie ist im Kriege. Man weist uns an den Andachtshalter. Seinem Wunsche, ihn und die Dorfeiwohner mit Lesestoff zu versorgen, konnte ebenso wie in den zuerst besuchten Kolonien entsprochern werden. Freudig  hört er auf seine Frage, daß es keine Gefahr mehr mit den Russen habe. Wilhelmswald hat während der Gefechstage nicht besonders gelitte.

     Der Weg nach Brzezin ist schlecht. Wahrscheinlich war er früher auch nicht viel besser. Nun haben ihn die Kolonnen aufgefahren. Wiederholt stoßen wir noch auf Kriegsruinen. In Brzezin sind eine Anzahl Häuser zusammengeschlossen Ausfällig ist der große Gegensatz in dem Dörfern fanden wird deutsche Offenherzigkeit, hier in der Stadt sehen wir Zurückhaltung und gedrücktes Wesen. Das „gut deutsche Herz” der Deutschen in Brzezin trift noch nicht in die Erscheinung.  Wir hören, daß Brzezin siebenmal vin einer Hand in die andere ging. Man trägt den Eindruck davon, daß die Menschen hier darauf warten, das achte Mal die Herrschaft zu wechseln.

Eichler Adolf - Die deutsche Ansiedlung Königsbach - Bitwa o Łódź - Bukowiec - Königsbach - cz.16

 To by było na tyle..., włożyłem sporo pracy przy tłumaczeniu tej książki. Może ktoś nie da wiary, ale były momenty, że czułem się jednym z tych, którzy byli obecni podczas budowy.  Wspaniała zespołowa praca wielu ludzi, organizacji, firm przyniosła wspaniałe efekty! 

Chapeau bas dla bez wyjątku wszystkich, którzy pracowali i wspomagali budowę kościoła i szkoły!

Co za zbieżność dat: dzisiaj tj. 30 listopada zakończyłem prace na tłumaczeniem. Adolf Eichler zakończył pisanie tej książki również 30 listopada, z tą małą różnicą, że 107 lat wcześniej!

Symboliczne zdjęcie kościoła

                         Źródło: Ostlandbild/Rode, 1937, 

                                          OBLICZENIA BUDOWLANE - FAKTURY

Faktura od firmy budowlanej Alexander Arndt w Łodzi za prace murarskie, ciesielskie i dekarskie	23,674.40 Marek
Faktura z cegielni Johanna Krause w Andrespolu za cegły i dachówki.	4,758.00 Marek
Faktura kupca Gustava Jeßa w Andrzejewie za cement, wapno, gips, dźwigary żelazne, gwoździe, cegły i dachówki.	12,169.45 Marek
Faktura ze stolarni Martina Meiera w Königsbach za okna, drzwi i ławki.	5,939.00 Marek
Faktura od stolarza Wamersiga z Łodzi za ołtarz i balustradę galerii.	3,400.00 Marek
Faktura z cesarsko-królewskiej niemieckiej administracji leśnej za drewno na budynek szkoły (drewno na kościół zostało podarowane).	1,351.00 Marek
Faktura z zakładu ślusarskiego G. Janzena w Łodzi za okucia okienne i drzwiowe.	2,214.55 Marek
Faktura od firmy malarskiej W. Pastuszak w Łodzi za prace malarskie.	5,400.00 Marek
Faktura od kupca Alexandra Eglera z Königsbach za cement i drewno.	500.00 Marek
Faktury z tartaku w Andrzejewie i Gałkowie za deski.	1.263.00 Marki
Różne faktury za szkło, maty do rur, prace kowalskie i kamieniarskie, cięcie desek, żywność dla pracowników budowlanych itp.	16,563.92 Marki
RAZEM	77,233.32 Marki

 

                               Z TYCH FAKTUR POZOSTAŁO NIEZAPŁACONYCH:

Firma Budowlana Alexander Arndt	13,674.40 Marek
Sprzedawca Gustav Jeß	7,500.00 Marek
Stolarz Martin Meier	5,939.00 Marek
Stolarka budowlana Wawersig	2,400.00 Marek
Kredyt gotówkowy Martin Schindel	4,320.00 Marek
Roboty ślusarskie G.Janzen	1.214.55 Marek
Firma zajmująca się malowaniem W. Pastuszak	3,250.00 Marek
Sprzedawca Alexander Egler	500.00 Marek
Pozostawia to dług budowlany w wysokości 38,797.95 Marek, który na razie jest pokrywany jedynie przez zaległe saldo w wysokości 8,170.50 Marek od społeczności wiejskiej.	38,797.95 Marek

KOMITET BUDOWY: 

ALEXANDER EGLER, ADAM FELKER, JOHANN FELKER, KARL HAMM, MARTIN MEIER, KARL ROTH, KARL WILDEMANN.

KÖNIGSBACH, DEN 30 NOVEMBER 1917

Eichler Adolf - Die deutsche Ansiedlung Königsbach - Bitwa o Łódź - Bukowiec - Königsbach - cz.15

 

DOBROWOLNE OFIARY I NATURALNE DATKI GOSPODARZY  Z WIOSKI KÖNIGSBACH.

FREIWILLIGE OPFER UND NATURALLEISTUNGEN DER WIRTE DES DORFES KÖNIGSBACH.

Imię i nazwisko	Datki dobrow. Marki	Datki dobrow. Ruble	Wnoszenie cegieł	Inne prace	Dniówki robocze
Johann Schenzel	50		1800	12	3
Karl Ohmenzetter	30		1850	11	2
Christian Ohmenzetter	50		1600	12	3
Jacob Disselberger			1050	5	3
Christian Kajnath	50		2500	13	7
Karl Schwartz			2250	12	5
Christoph Bereth			1050	8	2
Emma Müller
Emil Schmidt			1500	4
Theodor Schmidt			1100	8
Jacob Rometsch					2
Thomas Rometsch			1050		3
Martin Ohmenzetter - Andrespol			1800	2
Christian Rauh					2
Georg Müller					1
Martin Schenzel				1	1
Johann Beier				2	4
Karl Frank				8	3
Christian Meier					8
Johann Beier				3	4
Adam Felker			1200	14	2
Jacob Köppler					3
Friedrich Brakonier				2	13
Walentin Felker			2500	7	5
Agathe Rometsch			2600	10	4
Peter Kajnath					10
Adam Mergentaler			2000	15	3
Johann Ohmenzetter					3
Friedrich Meier					3
Friedrich Wacker			2300	10	2
Pauline Egler					1
Johann Stucke				1	12
Johann Rometsch			1500	8	6
Martin Bühler				2	2
Karl Bühler			2500	12	4
Jacob Wacker					4
Jacob Köppler	10			3	7
Friedrich Frank			1000	9	4
Dorothea Kühler			1800	12	4
Elisabeth Köppler					3

 

Martin Rometsch	10			6	4
Jacob Beier					7
Karl Rometsch			850	10	2
Johann Felker					5
Karl Hamm			1350	7	5
Adam Beier			1500	8	5
Christoph Beier			2050	14	2
Karl Brakonier				2	12
Jacob Beier				4	14
Karl Legler			1700	10	8
Friedrich Ohmenzetter			1100	4	2
Johann Ohmenzetter					9
Johann Rauh				3	6
Johann Sutter	118.06				7
Katherine Hamm					10
Jacob Meier				5	10
Friedrich Wildemann	100		2000	14	2
Johann Felker			20		20
Reinhold Felker					2
Karl Hamm	100		2000	20	10
Magdalene Hamm				2	6
Jakob Ohmenzetter			900	4	3
Martin Roth	30				6
Karl Richter				2
Gottlieb Wacker				3
Karl Wacker				5	10
Karl Ohmenzetter			1900	4	4
Karl Meier					10
Christoph Felker			1000	8	9
Friedrich Meier		10	2000	9	2
Karl Roth					5
Martin Rauh			1200	10	5
Friedrich Rauh			2000	12
Ferdinand Grüning			1550	11	7
Karl Roth			2250	23	18
Martin Meier			4950	18
Michael Ohmenzetter			2300	21
Katharine Egler			2400	13	2
Katharine Wildemann	50		4400	14	2
Friedrich Kajnath		30	2250	17	4
Alexander Egler	250		4500	42

Johann Rauh			2200	11	2
Johann Meier			1500	7	2
Martin Legler			1600	11	2
Johann Legler			2500	10
Martin Wildemann	50		2300	11	2
Karl Wildemann	50		1100	20
Marie Rück			1500	6	1
Christine Egler			1500	13	1
Karl Meier		50	5200	16	6
Emilie Wildemann	50		2400	12	2
Karl Egler	100		2250	7	5
Wilhelm Lewin			1900	9
Adolf Lewin			2000	5
Karl Lewin	30		1000		1
Alexander Wildemann	30		2950	11	4
Martin Wildemann					1
Adolf Frank				2	1
Jonas Frank			2250	11
Heinrich Kühler			2000	6	1
Alexander Kühler				3	1
Adam Felker			2100	10
Agata Felker	10
Marie Legler
Walentin Kühler	50				8
Karl Rauch	100		2100	16	3
Peter Roth				4	10
Johann Kehler					7
Katherine Kehler			1500		4
Karl Bereth					6
Jakob Scheider					1
Friedrich Legler					5
Ludwik Kehler					6
Wilhelm Lerch
Julianna Hamm
Johann Jeek			1050	1
Heinrich Felker			1400	1	1
August Schmitter	50				6
Martin Felker			2100	10	3
Jakob Wacker	20		1100		4
Johann Klink - Kraszew	90		4000	6	2
Samuel Hentschke - Kraszew	25		400
Johann Schindel - Karpin	50
RAZEM	1573.06	90

  

Martin Schindel - Karpin
Lembke - Karpin	10
Wilhelm Wolski - Korzyce		30
Emanuel Schmidt - Königsbach
Valentin Kühler - Königsbach
Friedrich Bajer - Königsbach
Johann Rometsch - Königsbach
Franz Meier - Kraszew
Dobrowolne darowizny od osób spoza miasta i mieszkańców Königsbach zgodnie z listą na stronach 38-41.	30715.99	303.53
Usługi społeczności wiejskiej według strony 41	5221.50
Rubli 423.53 przelicznik 2.16	37520.55     914.82	42353
Wpływy ogółem        W tym wydane	38435.37 38010.37
Pozostałe zapasy	425

 PREZENTY DO DEKORACJI WNĘTRZA KOŚCIOŁA:

KRUCYFIKS. (Korpus z pozłacanego brązu; krzyż z drewna dębowego). Od pana Regierungspräsident v. Oppen w Olsztynie i pana Polizeipräsident v. Zitzewitz w Poczdamie.

ALTAR LUMINAIRE (wykonany z brązu mosiężnego). Od Pana Prezydenta Policji Dr Loerhsa w Łodzi.

OŚWIETLENIE OŁTARZA. Od Cesarsko-Niemieckiej Komendy Policji w Łodzi. Dział II

STROJE OŁTARZOWE I AMBONOWE. Wykonane przez siostry Engel w Pabianicach przy współudziale przyjaciół zmarłego pastora Engela, którzy chcieli uczcić jego pamięć. Antependium wykonane jest z ciemnozielonego sukna i aksamitu. Umieszczony na nim chrystogram wykonany jest złotem i haftem. Ozdoby z wina służą jako dekoracja, podobnie jak złoty brokat, złote i srebrne canillas. Motto brzmi, zgodnie z poważnymi czasami: „Panie, pomóż nam! Wzór tkaniny ołtarzowej wykonanej z jasnego materiału jest dostosowany do świętego miejsca. Krzyż i kielich są przeplatane stylowymi filetami. Obrus komunijny wykonany jest z aksamitu. Kielich na nim jest wykonany ze złotego brokatu ze złotym i srebrnym haftem obok niego. Motto woła do tych, którzy przychodzą do Stołu Pańskiego: „Pokój z wami!”.

DYWAN OŁTARZOWY. (ALTARTEPPICH). Od rodzin Sutter, Kajnath i Beier z Königsbach.

TAUFSTEIN. (Wykonany z drewna). Od pana Martina Meiera w Königsbach.

PULPIT DO CZYTANIA  (LESEPULT. (Wykonane z drewna sosnowego). Od pana Martina Wildemanna z Piotrkowa..

BIBLIA OŁTARZOWA. Od pani Emmy Egler z Königsbach.

OBRAZEK NA OŁTARZ. Dostarczony przez pana Proffesora Pfeiffera.

OŚWIETLENIE ŚCIENNE NA ŁUKU TRIUMFALNYM (wykonane z drewna dębowego). Od pana Rittmeister v. Kessel w Łodzi.