Radomsko - Dziepolc - Kościól ewangelicki - Niemieckie osadnictwo - Heimatbote - 1952- cz.2

 

Heimatbote - 6/1952

Radomsko - Dziepolc

    Pastor Ryszard Róg kończy rozpoczęte w poprzednim numerze sprawozdanie z początków parafii Radomsko Dziepolc, diecezja Petrikau. Podjęte w odpowiedzi na wiele obietnic przeniesienie parafii filialnej z jej pierwotnej lokalizacji do miasta okazało się poważnym błędem. Magistrat ani myślał dotrzymywać swoich obietnic. Teraz za wynajem sali modlitewnej należało zapłacić 45 rubli rocznie. Kantor musiał uczyć uczniów w swoim salonie. Nie otrzymał jednak ani ziemi obiecanej, ani żadnej innej rekompensaty i cierpiał gorzkie trudy. Erdmann Pudewill znosił tę rozpaczliwą sytuację przez dwa lata. Następnie poprosił o zgodę na powrót do Feliksowa. Jego miejsce zajął Wilhelm Schmidt. Schmidt przeniósł się z Antoniowa do Feliksowa, gdy Pudewill poszedł do Radomska. Pozostał w Radomsku do czasu przeniesienia parafii filialnej do Dziepołc. Tam pracował jako kantor i nauczyciel aż do śmierci. Był jednym z najzdolniejszych kantorów, jakich miała parafia w Radomsku-Dziepolcu. Jego wnuk, Gustaw Schmidt, również był kantorem w Dziepolcu w czasie wojny i do upadku.

    W latach 1841-1844 parafię filialną obsługiwał pastor Eduard Lembke z Bełchatowa. Mimo dużej odległości, raz w miesiącu odwiedzał parafię. Jego następcą był proboszcz Leopold Otto z Petrikau w latach 1844-1849. Do parafii filialnej należało wówczas siedem kantorów: Antoniów, Bogusławów, Jacków, Konradów, Teodorowie, Krery i Błota Kruplińskie o łącznej liczbie 2000 dusz. Na ich terenie znajdowało się 6 szkół kantorowych i 2 szkoły podstawowe. W 1848 r. polski ziemianin Seweryn Biernacki podarował protestantom mieszkającym w Dziepółwsi kawałek ziemi o powierzchni 7,5 ha wraz z zabudowaniami. Darowizna ta była powodem przeniesienia parafii filialnej z Radomska do Dziepółc. Jak tylko to zrobiono, wybudowano dom modlitwy i szkołę. W tym celu dom, który już wcześniej wymagał dużego remontu, został przebudowany i odpowiednio urządzony. Znajdowała się w nim duża sala do odprawiania nabożeństw, klasa dla dzieci i mieszkanie dla kantora. W domu znajdowała się również mała dzwonnica z dzwonem. Ten drewniany dom służył przez wiele lat, aż stał się zbyt mały i zbyt ubogi i pilnie trzeba było wybudować nowy kościół. Teraz wreszcie życie kongregacyjne mogło się rozwijać w normalny sposób. Początkowe trudności udało się pokonać. To, czego protestanci musieli doświadczyć w ciągu kolejnych dziesięcioleci w zakresie radości i cierpień, prześladowań i zmagań, to oczywiście inna historia. Tymi wierszami chciałbym serdecznie pozdrowić moich parafian i zapewnić ich, że zawsze będę o nich pamiętał i czuł się z nimi związany na wszystkie odległości.

Pastor Richard Holn ,

dawniej Radomsko,

obecnie Kotthausen koło Gummersbach.

Radomsko - Dziepolc

     Heimatpastor Richard Horn beendet hiermit den in der vorigen Nummer begonnenen Bericht über die Anfänge der Gemeinde Radomsko Dziepolc, Diözese Petrikau. Die auf die vielfachen Versprechungen hin unternommene übertragung der Filialgemeinde aus ihrem ursprünglichen Sitz nach der -Stadt hat sich als folgenschwerer Mißgriff erwiesen. Der Magistrat dachte nämlich nicht daran, seine Versprechungen einzulösen. Es mußten nun jährlich 45 Rubel an Miete für den Betsaal aufgebracht werden. Der Kantor mußte die Schulkinder in seinem Wohnzimmer unterrichten. Aber er erhielt weder das versprochene Land, noch sonst irgendeine Entschädigung und litt bitterste Not. In dieser verzweifelten Lage hat es Erdmann Pudewill zwei Jahre ausgehalten. Dann bat er, nach Feliksow zurückkehren zu dürfen. Seine Stelle übernahm Wilhelm Schmidt. Dieser war, als Pudewill nach Radomsko ging, von Antoniow nach Feliksow übersiedelt. In Radomsko verblieb' er bis zur Verlegung der Filialgemeinde nach Dziepolc. Dort hat er dann bis zu seinem Tode als Kantor und Lehrer gewirkt. Er war einer der tüchtigsten Kantoren, die die Gemeinde Radomsko-Dziepolc jemals aufzuweisen hatte. Sein Enkel, Gustav Schmidt, war während des Krieges und bis zum Zusammenbruch ebenfalls als Kantor in Dziepolc tätig.

    In den Jahren 1841-1844 wurde die Filialgemeinde von Pastor Eduard Lembke, Belchatow, betreut. Trotz der großen Entfernung besuchte er die Gemeinde einmal im Monat. Sein Nachfolger wurde Pastor Leopold Otto aus Petrikau von 1844 bis 1849. Zur Filialgemeinde gehörten in jener Zeit sieben Kantorate: Antoniow, Boguslawow, Jackow, Konradow, Teodorow, Krery und Blota Kruplinskie mit insgesamt 2000 Seelen. In ihrem Bereiche befanden sich 6 Kantorats- und 2 Elementarschulen. ' Der polnische Gutsbesitzer Seweryn Biernacki schenkte im Jahre 1848 den in Dziepolc wohnenden Evangelischen ein 7,5 Morgen großes Stück Land samt darauf befindlichen Gebäuden. Diese Schenkung war der Anlaß zur überführung der Filialgemeinde von Radomsko nach Dziepolc. Sobald dies geschehen war, schritt man zur Errichtung eines Bethauses und einer Schule. Zu diesem Zwecke wurde das schon äußerst reparaturbedürftige Haus umgebaut ·und entsprechend eingerichtet. Es befanden sich darin: ein großer Raum für Gottesdienste, ein Unterrichtsraum für die Kinder und die Wohnung für den Kantor. Außerdem erhielt das Haus einen kleinen Glockenturm mit Glocke. Dieses Holzhaus hat viele Jahre seiner Bestimmung gedient, bis es dann zu klein und zu schlecht wurde und man dringend gezwungen war, eine neue Kirche zu bauen. Jetzt endlich konnte sich das Gemeindeleben in normaler Weise entfalten. Die Anfangsschwierigkeiten waren überwunden. Was die Evangelischen im Laufe der nun folgenden Jahrzehnte an Freude und Leid, an Verfolgungen und Kämpfen erleben mußten, das steht freilich auf einem anderen Blatt der Geschichte. Mit diesen Zeilen möchte ich meine Gemeindeglieder recht herzlich grüßen und sie dessen versichern, daß ich ihrer stets gedenken und mich mit ihnen über alle Entfernungen hinweg verbunden fühlen werde.

Pastor Richard Holn ,

früher Radomsko,

jetzt Kotthausen b. Gummersbach

Radomsko - Dziepolc - Kościól ewangelicki - Niemieckie osadnictwo - Heimatbote - 1952- cz.1

 

Interesujący materiał poświęcony ewangelikom z radomska, dokładnie z Dziepolic. - Źródło: Heimatbote - 1952

Z gminy Radomsko-Dziepolc

Jak powstała parafia

     Początki gminy Radomsko-Dziepolc sięgają początku XIX wieku. W tym czasie istniały już parafie w sąsiednich wsiach Petrikau, Bełchatowie i Tschenstochau. Dla stale rosnącej liczby ludności protestanckiej we wsiach powiatu radomszczańskiego konieczne było więc połączenie i przyłączenie jednej z istniejących parafii. Rozważając, która parafia może być uznana za macierzystą, wybrano Bełchatów, ponieważ odległość do niej wynosiła "tylko" 6 mil. W lipcu 1839 roku pastor Eduard Lembke z Bełchatowa zwrócił się do Kuratorium Kaliskiego z prośbą o zezwolenie na utworzenie parafii filialnej w Feliksowie, w powiecie radomszczańskim. Pismem z dnia 26 czerwca 1840 roku konsystorz warszawski wyraził zgodę na utworzenie tej parafii filialnej. Oddział w Feliksowie mógł powstać wcześniej. Na przeszkodzie stanął jednak plan, który przewidywał możliwość założenia parafii filialnej w pobliskim Przedborzu, należącym do Kielc. Za tym planem ochoczo opowiedział się pastor Röscher z Kielc. Jednak z powodu wyjazdu wielu protestantów z Przedborza trzeba było zrezygnować z tego planu. Już w 1795 roku Feliksów posiadał własny dom modlitwy i szkołę. Pierwszym kantorem i nauczycielem we wsi był Erdmann Pudewill. Był to człowiek niezwykle zdolny, który cieszył się dużą popularnością wśród ludności. Jego zasługi szczególnie podkreślił i uznał pastor Benni z Petrikau. W tym czasie do parafii filialnej należało 209 rodzin, czyli 975 dusz. Jednak w ciągu roku liczba rodzin wzrosła do 300. Pierwsi mieszkańcy wsi Feliksów wymienieni są jako: Gottfried Bilau, Andreas Deutschmann, Christiari Förster, Gottlieb Hirche, Gottlieb John, Christian KIekta, Johann i Gottlieb Leiß, Daniel Semper, Gottlieb Werner, itd. W 1841 roku parafia filialna otrzymała własne księgi rejestrowe. Jednocześnie katolickim urzędom parafialnym zabroniono rejestrować protestantów. Dom kultury w Feliksowie istniał tylko przez bardzo krótki czas. Już w 1843 roku miasto Radomsko zostało wybrane na centrum parafii filialnej. W Radomsku na przełomie XVIII i XIX wieku mieszkało wiele rodzin protestanckich. Wśród wielu z nich wymienia się: mistrza krawieckiego Daniela Heslera, właściciela wiatraka Gottlieba Weißa, mistrza kuśnierskiego Matt}läusa Lange, mistrzów rzeźnickich Friedricha i Johanna Lange, mistrza piekarskiego Karla Pohla, komornika Daniela Busse, malarza Johanna Schwanka i wielu innych. Około roku 1840 żaden z nich nie był już jednak mieszkańcem Radomska. Kiedy parafia filialna została przeniesiona do Radomska, mieszkały w niej tylko dwie rodziny protestanckie: Gottlieb Koebernik i Karl Fritz. Musiały istnieć nadzwyczajne powody, aby zdecydować się na ten krok w tych okolicznościach. Za te powody uważano daleko idące obietnice złożone protestantom przez radomszczański magistrat. Magistrat obiecał protestantom, że jeśli centrum kościelne zostanie przeniesione do miasta, to otrzymają oni bezpłatnie pomieszczenie na nabożeństwa. W przewidywalnej przyszłości katolicki kościół Ducha Świętego miał zostać zamieniony na kościół protestancki, który również miał nic nie kosztować. I wreszcie kantor miał otrzymać bezpłatnie trzy akry ziemi i wystarczającą ilość opału.

Aus der gemeinde Radomsko-Dziepolc

Wie die Gemeinde entstand

Die Anfänge der Gemeinde Radomsko-Dziepolc reichen bis zu dem Beginn des 19. Jahrhunderts zurück. Zu der Zeit waren in den benachbarten Ortschaften Petrikau, Belchatow und Tschenstochau bereits Kirchengemeinden vorhanden. Für die immer zahlreicher werdende evangelische Bevölkerung in den Dörfern des Kreises Radomsko ergab sich somit die Notwendigkeit des Zusammenschlusses und des Anschlusses an eine der bestehenden Gemeinden. Bei den Erwägungen, welche Gemeinde als Muttergemeinde in Frage kommen könnte, entschied man sich für Belchatow, weil die Entfernung nach dort "nur" 6 Meilen betrug. Im Juli 1839 wandte sich Pastor Eduard Lembke aus Belchatow an die Kalischer Superintendentur mit der Bitte, in Feliksow, im Kreise Radomsko, eine Filialgemeinde ins Leben rufen zu dürfen. Mit Schreiben vom 26. Juni 1840 gab das Warschauer Konsistorium seine Einwilligung zur Gründung dieser Filialgemeinde. Die Filiale Feliksow hätte schon zu einem früheren Zeitpunkt gegründet werden können. Dem stand jedoch ein Plan im Wege, welcher die Möglichkeit der Gründung einer Filialgemeinde im nahen Przedborz, welches zu Kielce gehörte, vorsah. Dieser Plan wurde eifrigst von Pastor Röscher aus Kielce verfochten. Wegen des Abzuges vieler Evangelischer aus Przedborz mußte dieser Plan jedoch wieder aufgegeben werden. Schon seitdem Jahre' 1795 besaß Feliksow ein eigenes Bethaus mit Schule. Der erste Kantor und Lehrer des Ortes war Erdmann Pudewill. Dies war ~in äußerst tüchtiger Mann, der sich bei der Bevölkerung großer Beliebtheit erfreute. Seine Verdienste wurden von Pastor Benni aus Petrikau besonders hervorgehoben und anerkannt. Zur Filialgemeinde gehörten damals 209 Familien, d. i. 975 Seelen. Die Zahl der Familien stieg jedoch innerhalb eines Jahres auf 300. Als erste Bewohner des Dorfes Feliksow werden genannt: Gottfried Bilau, Andreas Deutschmann, Christiari Förster, Gottlieb Hirche, Gottlieb John, Christian KIekta, Johann und Gottlieb Leiß, Daniel Semper, Gottlieb Werner u. a. Im Jahre 1841 erhielt die Filialgemeinde eigene Standesamtsbücher. Zugleich erhielten die katholischen Pfarrämter ein Verbot, standesamtliche Beurkundungen von Evangelischen vorzunehmen. Das Gemeindezentrum in Feliksow bestand nur ganz kurze Zeit. Schon 1843 wurde die Stadt Radomsko zum Mittelpunkt der Filialgemeinde erwählt. In Radomsko wohnten um die Wende des 18. und 19. Jahrhunderts zahlreiche evangelische Familien. Von den vielen werden genannt: der Schneidermeister Daniel Hesler, der Windmühlenbesitzer Gottlieb Weiß, der Kürschnermeister Matt}läus Lange, die Fleischermeister Friedrich und Johann Lange, der Bäckermeister Karl Pohl, der Gerichtsdiener Daniel Busse, der Kunstmaler Johann Schwank und verschiedene andere. Um das Jahr 1840 jedoch war vop all diesen niemand mehr in Radomsko ansässig. Als nun die Filialgemeinde nach dort übertragen wurde, wohnten am Ort nur zwei evangelische Familien: Gottlieb Koebernik und Karl Fritz. Es müssen also schon außergewöhnliche Gründe vorgelegen haben, wenn man sich unter diesen Umständen doch entschlossen hat, diesen Schritt zu tun. Diese Gründe glaubte man in den weitgehenden Versprechungen, die der Magistrat von Radomsko den Evangelischen gab, zu sehen. Der Magistrat hatte den Evangelischen für den Fall der Verlegung des Ge- meindezentrums nach der Stadt versprochen, einen Raum für gottesdienstliche Zwecke unentgeltlich zur Verfügung zu stellen. In absehbarer Zeit sollte dann die katholische Kirche des Heiligen Geistes in eine evangelische umgewandelt werden, was ebenfalls nichts kosten sollte. Und endlich sollten dem Kantor drei Morgen Land sowie genügend Brennmaterial kostenlos überlassen werden.